Y\u00fczyilin basindan beri bilim adamlari Mayalar’in kim olduklarini, nasil yasadiklarini, ve uygarliklarinin bir anda neden yok oldugunu arastiriyorlar. Bu garip uygarlik MS 300’lerde d\u00fcnyanin en gelismis uygarligiydi ama d\u00fcnyanin g\u00fcnesin \u00e7evresinde 365 g\u00fcnde d\u00f6nd\u00fcg\u00fcn\u00fc bile bilen Mayalar tarihin en kanli kasaplariydilar ve yemeklerini dahi yarim birakarak birden yok oldular. Mayalar’in bilimi ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc vardi, onlara bu bilgiyi kim \u00f6gretmisti?.<\/p>\n
Isik ve sihir
\nHer yil ilkbahar ve sonbaharda, turistler, El Kastide Chicken Itza’nin etrafinda toplanip, g\u00fcnes Isiginin yavas yavas piramidin merdivenlerinden y\u00fckselip muhtesem iki iblis basinin taban oymasini izliyorlar. Bu piramit, yaradilis ve d\u00f6n\u00fcs\u00fcm\u00fcn kudretli tanrisina, Kukulcan’a ithaf edilmistir. Piramitte 4 merdiven ve her merdivende 91 basamak bulunur. En tepedeki platformla birlikte bu basamaklar 365 adettir. Bu g\u00fcnese g\u00f6re hesaplanan yila esittir ve Mayalar’in astronomide ileri olduklarini g\u00f6sterir. ?blislerin baslari, dinsel ayinlerde kurban edilmis insan kemiklerinin ve onlarin altin m\u00fccevherlerin bulundugu dogal bir kuyuyu isaret etmektedir.\n<\/p>\n
Guetamala ormanlarindaki, kan kirmizi rengindeki piramidin \u00f6n\u00fcnde, b\u00fcy\u00fck bir kalabalik saatlerdir ayakta bekliyordu. Kimse kipirdamiyordu; t\u00fcm g\u00f6zler, piramidin dorugundaki atalarin bilgileriyle dolu s\u00fcsl\u00fc kafatasindaydi. Kalabalik kralin hareketlerini g\u00f6remiyor fakat dinsel bir ayin oldugunu anlayabiliyordu. Kral yanardagda olusan keskin taslari alip penisini delecek ve sonra yaranin \u00fcst\u00fcn\u00fc bir iple baglayip; kanin aga\u00e7 kabugundan yapilmis kaba akmasini saglayacakti. Daha sonra bunu alip, bir ates yakacak, bu atesten y\u00fckselen duman araciligiyla iblisle konusacakti. Ve Kral, ortaya \u00e7ikti pestemalinin altindan kanli elini g\u00f6stererek, atalarinin mesajim daha \u00f6ncelerde de oldugu gibi yine haykirdi; “Savas i\u00e7in hazirlanin” Kalabalik, nese i\u00e7inde tekrarladi. Artik kan d\u00f6kme zamani baslamisti.<\/p>\n
KAN HASADI
\nEski Maya toplumunda politik ve dini olaylar, korkun\u00e7 kan d\u00f6kme ayinlerinin nedeniydi.<\/p>\n
Savas, onlarin yasamiydi
\nMayalar kimdi? inanilmaz b\u00fcy\u00fckl\u00fckteki piramitleri Amerika’nin ortasina insa eden ve sonra birdenbire terkedip kaybolan bu insanlar kimlerdi? Neden o garip dinsel kurallara inaniyorlardi? Bu sorular bug\u00fcne kadar sayisiz bilim adaminin zihnini kurcaladi. 150 yil ge\u00e7tikten sonra Mayalar daha anlasilir olmaya basladilar. Artik, Mayalarin MS. 250-900 arasinda yasadiklarini, d\u00f6nemlerinin en gelismis yazi sistemini bulduklarini, matematikle ilgilendiklerini , astrolojik takvimler olusturduklarini ve piramitler insaa ettiklerini biliyoruz. Bug\u00fcne \u00f6rnek olacak mimari \u00f6rnekler bulundu, insaatlarini, yagmur ormanlarina zarar vermeden belli zamanlarda yapiyorlardi. Mayalar dogalligin bozulmamasi i\u00e7in bize iyi bir ders vermislerdir, G\u00fcney Belize’nin orman kapli daglarinda; yeni bulunan d\u00f6rt Maya kenti g\u00f6steriyor ki; Mayalar buralarda yasamaktan ka\u00e7inmislardi, iste buralari 900’l\u00fc yillarda yokolan Mayalarin toplumsal yasamlari hakkinda hen\u00fcz \u00e7\u00f6z\u00fclememis bir \u00e7ok soruya isik tutacaklardi. “National Geographic” yazarlarindan arkeolog George Stuart; “Her sabah uyandiginida Maya’lar hakkinda ne kadar az sey bildiginiizi d\u00fcs\u00fcn\u00fcyorum, bu tropik iklimde nasil yasadiklarinin %1 ini ancak biliyoruz” diyordu. Kisitli imkanlara ragmen, arkeologlar, sanat tarih\u00e7ileri, yazit uzmanlari, antropologlar, cografyacilar, ve dil uzmanlari yillardir Mayalarin pesinde. Ortada, “Mayamanik” bir durum var; Tennesse \u00dcniversitesi arkeologlarindan Arthur Dem****t son 4 yildir Kuzey Guetemala’da Maya kenti D\u00f6s Pilas’i inceliyor. Dem****t’e g\u00f6re ormanin i\u00e7inde kayip kentler var; buralarda \u00e7\u00f6z\u00fcmlenemeyen yazitlar bulunuyor ve bu yazitlar Mayalarin ani yok olusunu a\u00e7iklayabilir. Ortaya \u00e7ikan bilgi patlamasi, siddetli tartismalar yaratti. Kimin kuraminin dogru oldugu tartisiliyor. Yine de uzmanlar bir g\u00f6r\u00fcs \u00fczerinde fikir birligine vardilar; savas, Maya halkinin olusmasinda ve yasaminda kilit noktaydi.<\/p>\n
Oyun topu
\nMayalar’in top oyunlari hem eglence hem de dinsel t\u00f6renler i\u00e7indi. Seyirciler, sonu\u00e7lar \u00fczerinde bahis oynarlardi. G\u00fcnesin veya Ay’in sembol\u00fc olan bu top hep havada kalmaliydi. Topu d\u00fcs\u00fcren kaybediyordu ama oyunu degil yasamim da; oyunun finalinde kurbanlar hazirdi. Galipler, kaybedenlerin baslarini kesip top olarak kullandilar ya da \u00f6ld\u00fcr\u00fcp v\u00fccutlarini piramitlerden asagiya sallandirdilar<\/p>\n
Maya kentleri yasamak i\u00e7in degil miydi?
\nMayalarin spordan dine kadar her konuda iskence ve kurban t\u00f6renleri d\u00fczenliyorlardi. Meksikali Antropolog Carlos Navarette “Bu, Mayayla ilgilenenleri sok edecek bir iddiadir” diyor. Klasik Maya K\u00fclt\u00fcr\u00fc’n\u00fcn olusmaya basladigi MS 250’den sonraki y\u00fcz yillarda, k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7atismalardan, b\u00fcy\u00fck savaslara d\u00f6n\u00fcsen kabile \u00e7ekismeleri, g\u00f6rkemli kentlerin hayalet kasabalara d\u00f6n\u00fcsmesine neden oldu. ilk batili arastirmacilar olan Stephens ve Latherwood, b\u00fcy\u00fcleyici diye tanimladiklari Copan, Palenque, Uxmal ve digerleri hakkinda kitaplar yazmaya basladilar. Stephens’in yazdigi basarili kitaptan sonra onu, Catherwood ve diger yazarlar takip etti. Sonraki yarim y\u00fczyilda Popol Vuh (Mayalari anlatan kutsal kitap) ve “Relacion de las Cosas de Yucatan” adli kitaplar yayinlandi. 16. y\u00fczyildan sonra piskopos Diego de Lan da, Maya k\u00fclt\u00fcr\u00fcne karsi ispanyol zaferlerini anlatan bir kitap yazmisti. 1890’larda ise, ingiliz arastirmaci Alfred Maudsiay degisik kaynaklardan derleyerek, Maya kentlerinin mimarisini anlatan bir katalog olusturdu.
\nT\u00fcm bilgiler, 19. Y\u00fczyil bilginlerini hiyeroglif yazilarini yorumlamaya, Mayalarin tarihini yeniden incelemeye ve bu toplumun neden yok oldugunu arastirmaya itti. 20. y\u00fczyilin ilk yarisinda daha \u00e7ok kazilar yapildi ama hala ortaya ciddi bir sey \u00e7ikmamisti. 1950’lerde Carnegie Enst\u00fct\u00fcs\u00fc’nden J. Eric Thompson ve SIyvanus Morley, b\u00f6lgeyi incelemeye aldilar onlara g\u00f6re bulunan kentler, yasamak i\u00e7in degil dinsel ayinler i\u00e7in yapilmisti. Yazitlarda astronomi ve takvim \u00e7alismalari yer aliyor, tarihi olaylar, \u00e7ift\u00e7ilik y\u00f6ntemleri ve tarinidan bahsedilmiyordu. B\u00f6ylece bu mekanlarin sadece \u00f6zel durumlar ve \u00e7alismalar i\u00e7in yapildigi kanitlaniyordu. Morley ve Thompson; Mayalarin yok oluslarina ait bilgileri antik kentlerden elde edemeyeceklerini d\u00fcs\u00fcn\u00fcyorlardi. \u00c7agdas bilginler, daha iddiali ve umutlu, modern teknoloji gibi bir de avantajlari var;
\n\u00f6rnegin radyo karbon testi.\n<\/p>\n
Dos Pilos’ta \u00e7alisan Arthur Dem****t MS. 761’den \u00f6nce ve sonra olarak Mayalarin tarih\u00e7esini iki b\u00f6l\u00fcme ayirdi. 761’den \u00f6nce savaslar d\u00fczenliydi; kabileleri tek bir y\u00f6netim altinda toplamak i\u00e7in yapilirdi. Ama 761’den sonra savaslar; kabile \u00fcst\u00fcnl\u00fcg\u00fcne ve mallarin yagmalanmasina dayanmaya basladi. O yil, Dos Pilos Krali kabilelere dur demek i\u00e7in savas a\u00e7ti ama Tamarindito’da yakalanarak kurban edildi. Dem****t’e g\u00f6re; bu d\u00f6nemden sonra ortaya \u00e7ikan soylu kanun yapicilari, \u00e7ikar ugruna birbirlerini yemeye basladilar ve g\u00fc\u00e7leri \u00e7ok artti. B\u00f6ylece sivil i\u00e7 savas basladi; iste bu da Mayalarin sonu oldu ve buna benzer olaylar baska b\u00f6lgelerde de yasandi.<\/p>\n
Susuzluk ve n\u00fcfus patlamasi kuramlari
\nFlorida \u00dcniversitesi arkeologlarindan Arlene ve Diana Chase’e g\u00f6re Belize’de yaptiklari arastirmalarin sonucunda, kabile savaslari Mayalarin sonunu hazirlamisti. Bu iki arkeolog, kazilarda binalar \u00fczerinde hasarlar tespit etmisler ve g\u00f6m\u00fclmemis bir \u00e7ocuk iskeletiyle, silahlar bulmuslardi. Bir \u00e7ok uzman yok olusun nedenini savaslara baglarken, baskalari bunun hikayenin t\u00fcm\u00fc olmadigini d\u00fcs\u00fcn\u00fcyor. Yokolmada rol oynayan bir diger neden; yagmur ormaninin ekolojik dengesindeki ani bir bozukluk olabilirdi. Arizona \u00dcniversitesi arkeologu Patrick Culbert; “Yeralti \u00e7alismalarindan anladiginiiza g\u00f6re, neredeyse orman tamamen yok olmus”diyordu.Su sikintisi, yok oluslarinda rol oynamis olabilirdi. Cincinnati \u00dcniversitesi arkeologlarindan Vernon Searborugh ise, Tikal’deki kazisinda gelismis kanalizasyon sistemleri buldu. Yilin 4 ayi yagmurlu bir b\u00f6lgede yasayan bu insanlarin ani bir susuzluga ugramalari ger\u00e7ekten yok olus nedeni olabilirdi. Bir baska neden n\u00fcfus patlamasi olabilir, yirmi kentten toplanan bilgilerden anlasildigina g\u00f6re km kareye 200 insan d\u00fcs\u00fcyordu. Culbert’e g\u00f6re;
\nend\u00fcstrisi olmayan bir toplumda n\u00fcfus bir sorun olabilir. Arastirmacilar, kazilarda, iyi gelismemis \u00e7ocuk iskeletleri buldular, bu da yetersiz beslenmenin g\u00f6stergesi olarak kabul edilebilir. Yine Culbert, b\u00f6yle karmasik ve kalabalik bir toplumun \u00e7\u00f6k\u00fcs nedeninin; savas, \u00e7ilgin bir kral, a\u00e7lik ya da susuzluk olabilecegini d\u00fcs\u00fcn\u00fcyor ve ekliyor “B\u00f6yle bir toplumun \u00e7\u00f6k\u00fcs\u00fc i\u00e7in milyonlarca neden s\u00f6ylenebilir”.\n<\/p>\n
Mayalar tapinaklarini yaparken<\/p>\n
Takvimi ve dis dolgusunu bilen insanlar
\nBu \u00e7\u00f6k\u00fcsten \u00e7ikarilacak ders nedir? Bir\u00e7ok uzman, \u00e7evreci mesajlar veriyor; Culbert;
\n“N\u00fcfus patlamasi, ekolojik dengeyi bozdu ve milyonlarca insan \u00f6ld\u00fc.” diyor. National Geographic dergisi yazari George Stuart ;bu fikre katiliyor ve bu bilgilerin g\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnyasinin sorunlarini yeterince \u00e7\u00f6zemese bile \u00f6nemli uyarilarda bulundugunu d\u00fcs\u00fcn\u00fcyor. Ona g\u00f6re en \u00f6nemli mesaj, yagmur ormanlarini kesmemek ama digerleri bundan pek emin degil. Hiyeroglif uzmani Stephen Houston de, Mayalardan daha pek \u00e7ok ders alinacagi d\u00fcs\u00fcncesinde; “\u00c7ok farkli bir toplumdular ve onlari bir arada tutan \u00e7ok baska bir seydi”.<\/p>\n
Arkeologlar, Mayalarin ger\u00e7ekten farkli bir toplum oldugunu, onlarin g\u00fcnl\u00fck yasamlanndan \u00e7ikariyorlar. Mezarlarda bulunanlar, g\u00f6m\u00fctler, alelade evlerin mimarisi ve bulunan duvar resimleri; ortalama bir Maya g\u00fcn\u00fcn\u00fcn nasil ge\u00e7tigini bizlere g\u00f6steriyor. 57 kisiden olusan tipik bir Maya ailesi kahvaltida sicak \u00e7ukulata, yeterince zengin degillerse haslanmis misir ve seker kamisi yiyorlardi ve “atole”denilen bir i\u00e7ki i\u00e7iyorlardi. Genelde evler tek odali ve \u00e7amur sivaliydi. B\u00fcy\u00fck olasilikla g\u00fcn i\u00e7inde misir, bezelye, tavsan ve hindi diger yiyecekleri arasindaydi.
\nHasat mevsimi erkekler tarlalarda \u00e7alisirken, kadinlar evde yemek pisiriyorlardi. G\u00fcn\u00fcn sonunda t\u00fcm aile evde toplaniyor ve evin reisi k\u00fc\u00e7\u00fck bir dini ayinle atalara dua ediyordu. Zamanlarini sadece tarimla ge\u00e7irmiyorlar, piramitler ve tapinaklar insa ediyorlardi. Genelde d\u00fcg\u00fcn t\u00f6renlerine kutlamalara, astrolojik ve takvimsel \u00e7alismalara katiliyorlardi. B\u00f6yle zamanlarda kral kurbanlar kesiyor ve top oyunlari d\u00fczenliyordu. Kaybedenler piramide asiliyor ya da kurban ediliyordu. \u00c7ift\u00e7iler bu g\u00fcnler i\u00e7in yemek hazirlayip, standlar a\u00e7iyorlardi. Mayalar’in gelismis bir estetik anlayisi vardi. Yale \u00dcniversitesi antropologu Michael Coe “Mayalar” adli kitabinda; “Aileler \u00e7ocuklarinin burunlanna onlarin g\u00fcc\u00fcn\u00fc artirici s\u00fcsler takarlardi” diye yaziyor. Mayalar ayni zamanda bebeklerin iskeletlerine sekil vermek amaciyla onlari sararlar ve koni seklinde bir sapka takarlardi. Belki de g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn besik ve kundak aliskanligi onlardan miras kalmistir. Bazi arastirmacilar, bu sekildeki kafataslarinin bu aliskanligin sonucu oldugunu ileri s\u00fcr\u00fcyorlar. Mayalar dislerini bazen “T” seklinde bazen de delerek doldururlardi (anestezi yapip yapmadiklari kesin degil). Dislerini \u00e7ogunlukla degerli taslarla en \u00e7ok da yesimle kaplarlardi. Coe’ya g\u00f6re; gen\u00e7 erkekler evlenene kadar kendilerini siyaha boyuyorlar daha sonra ise degisik d\u00f6vmelerle s\u00fcsleniyorlardi. Bu bilgiler sadece bulunan nesnelerden degil geride biraktiklari hiyerogliflerden de \u00f6grenildi.
\nGECMiSi YASIYORLAR
\nMeksika daki tur rehberleri bir \u00f6yk\u00fc anlatirlar.Bir turist, korku i\u00e7inde piramitlere bakar ve rehbere d\u00f6n\u00fcp; “Bu binalarin hepsi \u00e7ok g\u00fczel, fakat t\u00fcm insanlar nereye gitti?” der. Rehber kafasini alayci bir sekilde sallayarak cevap verir; “Su anda bir Maya \u00eele konusuyorsun, bizler hala buradayiz hi\u00e7 bir zaman burayi terk etmedik”. Yasanan karmasa, Maya bilmecesinin kalbindedir. Bilim adamlari binlerce yil \u00d6ncesindeki Maya imparatorlugu’nu arastirirlarken bug\u00fcn Guatemala \u00e7evresinde 1.200.000,Belize \u00e7evresinde ise, 5.000.000 Maya insani yasiyor. Etnik olarak, onlar d\u00fcnyanin en gelismis imparatorlugunu Orta Amerika’da kurmus insanlarin soyundan geliyorlar. Maya kalintilarini gezmeye gelen bir\u00e7ok turist Amerika’da eski Mayalarin torunlarinin yasadigini \u00f6grenseler soka girerlerdi. Y\u00fczyillardir olagelen k\u00fclt\u00fcr etkilenmesinden sonra Orta Amerika’da yasayan Mayalarin torunlari yeni k\u00fclt\u00fcr yaratarak yasamlarini s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyortar. Orta Amerika’da yasayan Mayalarin torunlari simdi sadece gelen ziyaret\u00e7iler ?\u00e7in atalarinin kiyafetlerini giyiyorlar. 1992’de Orta Amerika’nin yerlileri olan Maya halkina karsi Meksika devleti tarafindan zulmedildi, yapilanlar, insan haklarina aykiriydi.1990’daki toprak kavgasinda 11 kisi,1988’de de Maya halkindan 100 kisi yakalanmis ve iskence edilmisti.
\n30 saat boyunca hi\u00e7 bir tibbi m\u00fcdahale olmadan a\u00e7 birakildilar ve Mayalar, 140.000 Guetamalaliyi \u00f6ld\u00fcrecek gerilla savasina basladilar. H\u00fck\u00fcmet onlarin k\u00f6ylerini yakti.16.yy’da ispanyol istilasi sirasinda bir\u00e7ok yerli, dini inan\u00e7larindan uzaklastirildi. Kabartmalar yikildi, dini inan\u00e7larina ait olan hersey misyonerler tarafindan harap edildi.Yeni koloniler kurmak i\u00e7in k\u00f6le gibi \u00e7alistirildilar.400 yil ispanyollar tarafindan ezildikten sonra Meksikalilar tarafindan isgale ugradilar ve hala \u00f6yleler… Bug\u00fcn Meksika H\u00fck\u00fcmeti, insan haklari adina Mayalara esit sans taniyacaklarini a\u00e7iklamasina ragmen; Mayalar hala sosyo ekonomik siranin en altindalar. Chipas’ta 9 tane yerli dili musuluyor ve Meksikalilar azinliklara ragmen iktidari ellerinde tutuyorlar. Ne yazik ki, yerli n\u00fcfusu \u00fclke potansiyelinin \u00e7ok \u00fczerinde. Ayrica yerlilerin % 70’i su sikintisi \u00e7ekiyor. Bu k\u00f6t\u00fc kosullarda Bir\u00e7ok Maya insani modern ,yasam sartlarini reddederek eski aliskanliklarini s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor. Daglarda yasayan Mayalar, 4000 yil \u00f6nceki atalari gibi yasiyorlar.\n<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
“Birden beyin kanallarim a\u00e7ildi…”Maya yazitlari, \u00e7esitli ilgi alanlari olusturdu. G\u00fcney Alabama \u00dcniversitesi sanat \u00f6gretmeni Linda Schele eski yazitlar konusunda birdenbire ortaya \u00e7ikan ilgin\u00e7 bir \u00f6rnektir. 1970 yilinda Meksika ziyaretinde, Palenk konferansinda Schele; 7. Y\u00fczyil baslarindan 8. Y\u00fczyil sonlarina kadar yasayan yasa yapicilarin kanunlarini 2.5 saat s\u00fcren bir konusmada a\u00e7ikladi ve bunlar dogruydu. Bu nasil olmustu? \u00c7\u00fcnk\u00fc Schele bir amat\u00f6rd\u00fc; Profesyoneller kabartmalarin a\u00e7iklamasinin bir \u00e7esit i\u00e7g\u00fcd\u00fcye ve sezgiye bagli oldugunu s\u00f6yl\u00fcyorlar. Verilen yazi sistemine uyularak \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fcs olabilecegin’i de ekliyorlar. Linda Schele; “Aydinlanma dakikalari kariyeriniin d\u00f6n\u00fcm noktasiydi. Birden beyin kanallarini a\u00e7ildi ve hersey yerli yerine oturdu” diye anlatiyor. Bu olaydan sonra, bir \u00e7esit dil \u00e7\u00f6z\u00fcm devrinii basladi. B\u00f6lge gen\u00e7 tarihi yazit uzmanlari ile doldu. 34 yasindaki Stephen Houston ile 28 yasindaki David Stuart’da bunlara dahildi. Kariyerlerine \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck yaslarda baslamislardi. Maya arkeologu George Stuart’in oglu ilk Maya gezintisini 3 yasindayken yapmisti ve 1984’de 18 yasindayken \u00e7\u00f6zd\u00fcg\u00fc bir Maya grafigiyle, Ma\u00e7 Arthur Dernegi tarafindan en gen\u00e7 yazi \u00e7\u00f6z\u00fcc\u00fcs\u00fc ve dahi ilan edildi. Stuart’in sonraki projesi simdiye kadar \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fcs t\u00fcm Maya yazitlarini inceleyen bir katalog yapmak. Neredeyse y\u00fczyillik bir \u00e7alisma bu ve gen\u00e7 Stuart; “Bu \u00e7alisma benden sonra da aranan bir kaynak olacak” diyor.
\nBir uygarligin umutsuzlugu
\n\u00d6rneklerde g\u00f6r\u00fcld\u00fcg\u00fc gibi kabartmalarda propaganda da var. D\u00fcs\u00fcn\u00fcn, K\u00f6rfez Savasi’ni anlamak i\u00e7in Saddam’in konusmalannin duvarlara yazildigini… Arlen Chase;
\nMayalar’in politik ve sosyal yasamlarini \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in bu yazitlari okumanin yeterli oldugunu, arkeolojinin bunu saglamak i\u00e7in gerekli oldugunu ifade ediyor. Houston ise, yazitlarin propaganda ile dolu oldugunu, yine de bir toplumu anlamak i\u00e7in yararli oldugunu s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n
Maya yazitlarini desifre etme \u00fczerindeki tartismalar s\u00fcr\u00fcyor, hi\u00e7bir zaman nihai \u00e7\u00f6z\u00fcm bulunmayacak. \u00c7\u00fcnk\u00fc yeni bulgular farkli bakis a\u00e7ilari getiriyor. Chase’in arastirmalarina dayanarak s\u00f6ylenebilir ki, Mayalar orta sinif bir toplumdu. Mezar kazilari, yasam tarzlarinin, bilimsel y\u00f6nleri kadar gelismedigini g\u00f6steriyor. Kimyasal toprak arastirmalari, iskelet incelemeleri bize onlarin hastaliklarini, tarini y\u00f6ntemlerini hatta iklim kosullarini g\u00f6steriyor. Bir\u00e7ok arastirmaci ve bilim adami Mayalar’in yok olus gizeminin pesinde. David Freidel, Mayalar’in tarihte esine az rastlanan bir umutsuzluga d\u00fcsm\u00fcs olduklari g\u00f6r\u00fcs\u00fcnde; ona g\u00f6re, ge\u00e7mise bakildiginda Mayalar’in ulastigi bilimsel ve toplumsal d\u00fczeyin nedeni, hayalg\u00fcc\u00fc ve reel eylemin disindadir \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar yasami anlamli kilmak istiyorlardi. Mayalar’in birden yokolus nedeni veya nedenleri hala bilinmiyor, dev bir uygarlik nasil ve neden kayboldu? Uxmal’da yansi yenmis yemek tabaklari hala durmaktadir;
\nkimden ya da neden ka\u00e7tilar ve en \u00f6nemlisi su anda onlarin kalintilari nerede?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Y\u00fczyilin basindan beri bilim adamlari Mayalar’in kim olduklarini, nasil yasadiklarini, ve uygarliklarinin bir anda neden yok oldugunu arastiriyorlar. Bu garip uygarlik MS 300’lerde d\u00fcnyanin en gelismis uygarligiydi ama d\u00fcnyanin g\u00fcnesin \u00e7evresinde 365 g\u00fcnde d\u00f6nd\u00fcg\u00fcn\u00fc bile bilen Mayalar tarihin en kanli kasaplariydilar ve yemeklerini dahi yarim birakarak birden yok oldular. Mayalar’in bilimi ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[105],"tags":[],"class_list":["post-1074","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-gundem","odd"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.korhanyilmaz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1074","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.korhanyilmaz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.korhanyilmaz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.korhanyilmaz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.korhanyilmaz.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1074"}],"version-history":[{"count":0,"href":"http:\/\/www.korhanyilmaz.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1074\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.korhanyilmaz.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1074"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.korhanyilmaz.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1074"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.korhanyilmaz.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1074"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}